Gieo thói quen, gặt tính cách

Ngày đăng: 03/09/2012 08:02:46

Một người bạn của chúng ta, chị Trần Thị Ái Liên, chủ tịch Bạn Của Bé, đã khởi xướng chủ đề “Kỷ luật không nước mắt”, dành cho các ông bố bà mẹ soi rọi lại mình, để biết cách trao yêu thương đón nụ cười. Và lúc này đây, chương trình “Kỷ luật không nước mắt” lại được kế thừa với góc nhìn của một người cha, một người nghiên cứu xã hội học, một người đang nếm trải vị ngọt và cả hương đắng trong quá trình hai mươi năm nuôi dạy con nên người.

Chúng ta hãy cùng cảm nhận chia sẻ của thạc sĩ xã hội học Trần Đình Dũng.

klknm0

Hiện trạng của việc ứng xử của người lớn

Hãy nhìn lại bản thân mình, khi nhận được một lời khen từ người khác, phải chăng ít khi nào ta nghĩ ngay rằng đó là lời khen thật lòng, mà phản ứng bình thường là lúng túng, ngại ngùng, hoặc có khuynh hướng nghi ngờ, rằng họ cần điều gì ở chúng ta. Ngược lại, khi chúng ta gặp những lời chê bai chỉ trích của đồng nghiệp, của cấp trên… có khi lại không đáng ngại, bởi đó là những chuyện chúng ta gặp hằng ngày. Thường khi trong thâm tâm chúng ta có những nỗi buồn mà không gọi tên được, ta cảm thấy có những nỗi sợ vô hình: sợ cô đơn, sợ ma, sợ độ cao, sợ bóng tối, sợ nói chuyện trước đám đông… Có bao giờ ta tự hỏi những nỗi sợ không tên này xuất phát từ đâu?

Phải chăng, chúng ta ngày hôm nay là sản phẩm của chính chúng ta ngày hôm qua – ngày mà mình còn bé.

Có vẻ như ngày còn bé chúng ta bị đe dọa nhiều quá. Theo nghiên cứu xã hội học của Tổ chức Nhi Đồng Liên Hiệp Quốc UNICEF, trung bình một đứa trẻ phải nghe 144 lời phản hồi tiêu cực mỗi ngày. Người lớn đã vô tình gieo cho con trẻ ý nghĩ và tư tưởng tiêu cực từ khi còn thơ dại…

Hãy nhớ lại những ký ức lúc còn bé thơ, bố mẹ bao bọc và che chở chúng ta bằng những sự đe dọa. Những điềukhi còn trẻ con mà chúng ta khăng khăng muốn làm theo ý mình nhưng không được phép, hẳn là người lớn sẽ gieo cho chúng ta những nỗi sợ hãi. Chúng ta đã được cài đặt từ nhỏ về những nỗi sợ: sợ ma, sợ bóng tối, đặc biệt là sợ “ông Kẹ”. Chưa một đứa trẻ nào từng nhìn thấy ông Kẹ, nhưng đó là nỗi đe dọa thường trực mỗi khi chúng ta không chịu ăn, không chịu ngủ… Phải chăng đó là những nỗi sợ vô hình do người lớn mang lại, chứ hoàn toàn không phải từ kinh nghiệm của bản thân.

Vì vậy, khi trưởng thành, lập gia đình, chăm sóc và nuôi dạy con, chúng ta cũng có khuynh hướng nuôi dạy con như cách mà chính chúng ta được giáo dục. Bất kỳ bố mẹ nào cũng thương yêu con hết mình, nhưng cách bày tỏ tình cảm với con có khi cần phải điều chỉnh. Chúng ta thương con và bảo bọc xung quanh tình thương đó, bằng sự đe dọa, bằng sự trừng phạt, nhưng với mỗi cung bậc của tình thương như vậy, chúng ta đã vô tình cài đặt vào tâm trí con mình những điều tiêu cực.

“Thương cho roi cho vọt” và những hệ quả hữu hình…

Theo nghiên cứu của xã hội học cho rằng, ý thức chỉ có thể phát sinh khi có hai nhánh: giáo dụckỷ luật. Nếu chỉ khuyên nhủ, dạy dỗ, giáo dục không thôi thì bé sẽ hình thành nên khuynh hướng ỷ lại; còn nếu chỉ kỷ luật, la mắng, trách phạt đơn thuần thì bé sẽ sợ hãi...

Khi con trẻ phạm lỗi, thường ít khi chúng ta la mắng, đánh đòn con bằng lỗi của bé, phần lớn đều đánh con bằng sự nóng giận của chúng ta. Lúc đó, chúng ta hành động theo cảm tính mà không kịp suy nghĩ, thường được gọi là phản ứng “vô thưởng vô phạt”. Chúng ta thường có khuynh hướng chê bai, chỉ trích con mình, làm cho bé cảm thấy mình nhỏ bé đi, mình trở nên xấu hơn, bao giờ bé cũng là người có lỗi… Và khi bé lặp lại điều đó trong tương lai, chúng ta lại tiếp tục la mắng bé…Với thời gian, hệ quả dẫn đến là bé sẽ trở nên nhút nhát, rụt rè, sợ sệt, thiếu tự tin hoặc chai lì cảm xúc. Đến lúc chúng ta nhận ra có điều gì đó sai trong cách giáo dục bé, thì lúc đó e rằng đã muộn…

Làm cha mẹ, đừng chỉ nhìn thấy cái sai để phải sử dụng công cụ đòn roi để trừng phạt con mình. Chúng ta cần phải làm sao cho con mình đừng sai nữa, để con hành xử tốt hơn, cho bản thân con và cho cuộc đời của chính con.

Miếng ngon nhớ lâu, đòn đau nhớ đời

Bản thân chúng ta, có bao giờ trong giấc mơ chúng ta gặp lại những trận đòn thuở nhỏ? Có những trận đòn roi in sâu trong ký ức tuổi thơ mãi đến khi trưởng thành… Vì vậy, xin đừng làm điều này cho con mình. Nếu bắt buộc cần thiết phải khiển trách con, hãy làm điều đó một cách có kiểm soát. Cần phải đưa liều lượng vừa đủ với tính chất răn đe, để đảm bảo rằng sự việc này không được phép lặp lại. Cách tốt nhất, xin hãy đừng làm cho con mình đau cả về thể xác lẫn tâm hồn.

Làm cha mẹ, chúng ta có một trọng trách, một nhiệm vụ phải nuôi dưỡng và giáo dục cho bé lớn khôn. Để làm một người lớn, đánh mắng, chỉ trích, trách phạt con trẻ, chúng ta không cần suy nghĩ, không cần phải học. Nhưng để đừng đánh con, để chế ngự cơn tức giận trong lòng và phạt bé bằng lỗi của chính bé, để nói cho bé nghe làm sao để làm tốt hơn, chúng ta sẽ phải học rất nhiều… Chúng ta là người đã trưởng thành, có kinh nghiệm, chúng ta nhìn và đọc tên sự vật hiện tượng, nhưng các bé thì không như vậy. Các bé không suy nghĩ thấu đáo để làm được việc đó. Người lớn chúng ta chỉ nhìn kết quả cuối cùng, và trừng phạt bé trên kết quả, mà không nhìn thấy chuỗi sự việc để hình thành nên kết quả đó. Chúng ta quên rằng bé chỉ là một đứa trẻ con, và thường có khuynh hướng kỳ vọng nơi bé quá nhiều. Và khi bé không đáp ứng được những kỳ vọng như chúng ta mong đợi, chúng ta dễ dàng đưa ra phản ứng tiêu cực, la mắng và trừng phạt bé...

Điều này đưa chúng ta quay ngược trở lại những câu chuyện tuổi thơ. Chúng ta không còn cơ hội để thay đổi tuổi thơ của mình, vì vậy, hãy cố gắng làm hết khả năng để thay đổi tuổi thơ những đứa con của mình.

Trách nhiệm và Hệ quả

Mỗi đứa trẻ có một tính cách khác nhau, đối với mỗi lứa tuổi, trong quá trình phát triển đều có những sự thay đổi, và hiển nhiên chúng ta cũng phải thay đổi để hành xử đúng cách với con trong từng giai đoạn.

Có một định nghĩa cho rằng, một người tử tế là một người biết nghĩ đến hệ quả của hành động trước khi làm bất kỳ một việc gì. Hãy giáo dục cho bé biết chịu trách nhiệm với mọi quyết định của mình. Khi bé làm một việc gì, hãy hướng bé suy nghĩ hệ quả dẫn đến sẽ như thế nào, cảm giác khi người khác nhận được thông tin này, sự tổn thương mà người đối diện có khả năng gặp phải, tập cho bé cách hành xử đúng đắn để không gây tôn hải cho chính bản thân con, cho gia đình con,cho bạn bè con và cho những người xung quanh…

Để bắt đầu thực hiện việc này, đơn giản chúng ta hãy bắt đầu bằng việc đưa cho bé thông tin đúng. Khi bé làm sai, nếu phản ứng đầu tiên của chúng ta là trừng phạt cái sai, thì lần sau đó bé lại tiếp tục sai, vì bé không có được thông tin đúng. Đối với bé, bất kỳ một vấn đề gì cũng phải giải thích nguyên nhân, hệ quả, và những khả năng xảy ra mà hành động này có thể dẫn đến. Nếu bé tiếp nhận được nhiều thông tin đúng, thì khi trưởng thành xác suất hành xử đúng của bé sẽ nhiều hơn. Từ đó, bé có được một lượng thông tin nhất định để ứng xử trong những tình huống khác nhau, đồng thời bé sẽ biết bảo vệ chính kiến của mình.

Đến thời điểm bé nhận thức được vấn đề đúng, nhưng lại có hành xử khác đi, đó chính là lúc bé đã trưởng thành. Nếu cách hành xử này của bé mang lại kết quả tốt, bé đạt được thành công thì bé sẽ vô cùng thích thú với việc đó, bé có quyền làm chủ và đi theo con đường riêng của mình. Khi đó, chúng ta sẽ tạo động lực, khen ngợi để bé tiếp tục phát huy. Trong trường hợp bé làm sai, bé sẽ học hỏi được những bài học kinh nghiệm. Cũng như người lớn chúng ta trưởng thành thông qua sai lầm của mình. Khi chúng ta phạm sai lầm một lần, thì sẽ ít có khả năng sai một lần nữa. Với những hành động của bé, chúng ta sẽ cùng bé xem lại điều gì là đúng, điều gì chưa đúng. Nếu các bé làm chưa đúng, điều cần thiết là hãy sửa cho bé như thế nào là đúng.

Tư duy tích cực, đưa phản hồi tích cực và hành động mang tính xây dựng

Đôi khi chúng ta chủ quan cho rằng bé không biết gì, thực sự bé nhận thức được rất nhiều thông tin từ thế giới xung quanh. Vì vậy, khi bé làm sai, thay vì chúng ta chỉ trích và bảo rằng bé đã SAI, hãy nói cho bé biết làm như thế nào là ĐÚNG. Người lớn cần phải học cách để đưa ra những phản hồi tích cực. Thay vì chúng ta chê bai rằng bé làm điều này là XẤU, thì hãy hướng dẫn cho bé làm thế nào để ĐẸP hơn.

Khi trẻ con dậy thì, cao lên, những đứa bé cùng trang lứa khác không cao kịp, thì bé sẽ có cảm giác mình dị hợm, nổi bật giữa đám đông một cách không cần thiết, từ đó bé sẽ có xu hướng đi khom lưng. Chúng ta phải sửa cho bé, trong khi đứng, khi bước đi, khi ngồi học, lưng đều phải thẳng. Hãy nói cho bé biết rằng con đang gieo một thói quen xấu, thì khi lớn lên lưng con sẽ khòm, không được đẹp như công chúa, dáng đi sẽ rất xấu, không sửa được nữa.

Chúng ta dễ dàng nhìn thấy cái sai của người khác và nói về điều dở chứ không nói về điều mà người ta cần làm đúng. Hãy đừng chỉ nhìn thấy cái sai của bé và chỉ trích, mà hãy uốn bé về cái đúng. Hãy phân tích cụ thể bản chất của vấn đề, và chỉ cho bé biết trong việc này, điều nào bé đã hành xử đúng, điều nào cần thiết phải điều chỉnh lại. Khi bé làm sai, nếu chúng ta cứ la mắng và trách phạt bé, thì không những bé không thay đổi được mà còn làm cho bé có cảm giác rằng mình thấp hèn, thui chột sự phát triển, định hình về tư cách và phong cách cho bé khi trưởng thành.

Ví dụ như đối với một cậu bé lần đầu tiên ăn cắp tiền. Thông thường trong trường hợp này chúng ta hay có những phản ứng tiêu cực, la mắng bé, trách phạt bé. Chúng ta bắt đầu một bài thuyết giảng về sự trung thực, về ý thức, về trách nhiệm, chứ chúng ta không nói cho bé biết điều gì là đúng trong lứa tuổi của con. Chúng ta chỉ nhìn thấy kết quả mà không nhìn thấy chuỗi nguyên nhân dẫn đến kết quả đó. Thật ra không phải bé ăn cắp vì muốn có thứ này thứ kia, có thể bé ăn cắp vì nhu cầu muốn khẳng định mình, có tiền để trong túi giống như người lớn. Vậy thì điều cần thiết là hãy giải thích cho bé rõ ràng thế nào là ăn cắp? Ăn cắp là lấy cái không phải của mình mà không xin phép người kia, điều đó làm xấu hình ảnh của người đàn ông và không ai khen ngợi. Không ai thích chơi với người ăn cắp hết. Với thời gian, chúng ta có quyền hy vọng điều đó không tái diễn.

Kỷ luật không nước mắt: Gieo thói quen, gặt tính cách

“Gieo suy nghĩ, gặt hành động;

Gieo hành động, gặt thói quen;

Gieo thói quen, gặt tính cách;

 Gieo tính cách, gặt số phận”

- Samuel Smiles-

Chúng ta có thể thay đổi số phận, bắt đầu từ việc thay đổi thói quen.

Hãy học cách gieo cho con những kỷ niệm vui. Chúng ta sẽ vẫn sửa cho con, dạy cho con những điều hay lẽ phải, nhưng không làm cho con mình bị tổn thương. Trong gia đình, hãy bắt đầu từ sự đồng thuận của cha mẹ. Chúng ta hãy bắt đầu lập ra một kế hoạch, một câu chuyện, một sự đồng thuận chung, phải dạy con như thế nào.

Khi bé làm sai, cần phải sửa cho bé đúng, nhưng không phải cuối tuần, không phải cuối ngày, mà sửa ngay lập tức. Lấy đơn cử một ví dụ, khi chúng ta dạy con nói bất kỳ điều gì với ai đều phải có chữ “dạ”, kể cả với những người nhỏ hơn con. Chữ “dạ” không làm con nhỏ đi, mà nó một tầng văn hóa, đến từ chiều sâu của nội tâm. Khi bé nói một điều gì mà quên chữ “dạ”, cần phải sửa ngay cho bé. Luôn luôn tỉnh táo, chúng ta biết mình đang muốn điều gì, và muốn con đi về đâu. Người ta có thể nói rằng con khách sáo, nhưng điều người khác nói không quan trọng bằng tư cách của chính con. Nó tạo thành một màng lọc tự nhiên, để con đón nhận những người bạn giống như con. Đó là một sự chọn lọc tự nhiên của cuộc đời…

Chúng ta yêu thương con mình một cách bản năng, hôm nay chúng ta nắm bắt một vài kỹ thuật, để giữ cho riêng mình một nghệ thuật yêu thương con, để con trở nên tốt hơn, cho bản thân con, cho cuộc đời con sau này, và cho những người con thương yêu.

Bài chia sẻ từ Thạc sĩ Xã hội học Trần Đình Dũng

Bản quyền (C) 2013 Trường Mầm Non Hạt Đậu Nhỏ. 97 Trần Quốc Toản, P7, Q3, Tp. HCM